ماجرای جنگ احد پیامبر اسلام در قرآن‏

یکشنبه 24 دی 1391
  در قرآن، آیه 121 سوره آل عمران تا تقریبا آخر این سوره در رابطه با جنگ احد است، اختصاص بالغ بر صد آیه به ماجراى احد بیانگر آن است كه ماجراى نبرد احد داراى درسهاى بسیار آموزنده براى مسلمانان هر عصر است كه فراگرفتن آن درس ها موجب عزت آنان خواهد بود.

اطلاعات جنگ احد


پس از شکست خوردن بت‌پرستان قریش در جنگ بدر، ابوسفیان عزاداری بر کشته‌ شدگان بدر را ممنوع کرد. ابوسفیان برای انتقام گرفتن از مسلمانان، از قبایل کنانه و ثقیف کمک خواست و سپاهی در حدود سه‌هزار نفر از قبایل عرب فراهم شد. جبیر بن مطعم، نیز غلام خود وحشی را به هند دختر عتبه بخشید؛ هند پیمان بست که اگر وحشی حمزه پسر عبدالمطلب را بکشد، او را آزاد خواهد کرد. ابوسفیان، خود رهبری جنگ را برعهده گرفت و به سوى مدینه رهسپار شدند در حالى كه شعار مى ‏دادند: انتقام! انتقام....
این لشگر مجهز روز پنجشنبه 5 شوال سال سوم هجرت در دامنه كوه احد (یك فرسخى مدینه) مستقر شد.
تاریخ‌نگاران مسلمان، زمان نبرد را روز شنبه هفتم شوال سال سوم هجرت نوشته‌اند؛ که برابر با ۲۳ مارس ۶۲۵ میلادی‌است.

پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم روز جمعه را در مدینه ماند و نماز جمعه را خواند و در خطبه‏ هاى نماز، مردم را به دفاع و جهاد دعوت كرد و سپس با سپاهى كه افراد آن حدود هزار نفر بودند، از مدینه به سوى احد حركت كردند. در بین راه عبدالله بن ابى سلول منافق كه معتقد به ماندن در مدینه بود با طرفداران خود كه حدود سیصد نفر از سپاه را تشكیل مى ‏دادند به مدینه بازگشتند، و در نتیجه پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم با سپاه 700 نفرى به سرزمین احد وارد شد، و در نقطه‏اى در كنار كوه مستقر گردید، در آن‏جا در پشت سر، دهانه شكاف كوهى را دید، عبدالله بن جُبیر را با پنجاه تیرانداز، نگهبان آن دهانه كرد، و به آن‏ها تأكید كرد كه تا پایان جنگ در آن جا بماند و حركت نكنند.

 در روز هفتم، پس از نماز صبح، چند نفر از دلاوران دشمن پیاپى به میدان تاختند و طلب مبارزه كردند، امیرمؤمنان على علیه ‏السلام به میدان آنها رفت و آن‏ها را به هلاكت رسانید، در این هنگام جنگ دسته جمعى آغاز گردید، پیامبر و على و حمزه در پیشاپیش سپاه اسلام با دشمن مى‏ جنگیدند، ولى عواملى موجب شكست مسلمانان شد و افراد برجسته‏ اى مانند: حضرت حمزه علیه ‏السلام عموى پیامبر، مصعب بن عمیر، عبدالله بن جحش، منظله و... به شهادت رسیدند.

رشادت حضرت علی، شایعه قتل پیامبر، و پیام خدا

در درگیرى شدید نبرد احد یكى از جنگجویان كافر به نام عمرو بن قمیه سنگى به سوى پیامبر افكند كه موجب مجروح شدن آن حضرت شد، به طورى كه خون چهره نازنین حضرت را پوشانید، او خواست آن حضرت را بكشد، یكى از سرداران جوان و رشید اسلام به نام مصعب بن عُمیر كه شباهت زیادى به پیامبر داشت، خود را سپر آن حضرت قرار داد و در این میان به شهادت رسید.

محمد از هر طرف مورد هجوم دسته هایی از لشکر قریش قرار گرفت. هر دسته ای که به او حمله می آوردند علی به فرمان پیامبر به آنها حمله می برد و با کشتن بعضی از آنها موجبات تفرقشان را فراهم می کرد و این جریان چند بار در احد تکرار شد. به ط.ری که تعداد زخم های علی (ع) که بر سر و صورت و بدنش بود به 70 می رسید، به پاس این فداکاری، امین وحی نازل شد و ایثار علی را نزد پیامبر ستود و گفت: این نهایت فداکاری است که او از خود نشان می دهد. محمد وحی را تصدیق کرد و گفت: «من از علی و او از من است » سپس ندایی در میدان شنیده شد که مضمون آن چنین بود:
 
«لاسیف الا ذوالفقار، ولا فتی الا علی » شمشیری چون ذوالفقار وجوانمردی همچون علی نیست.

دشمن خیال كرد كه پیامبر را كشته است، از این رو با صداى بلند همین خبر را اعلام كرد و موجب شایعه شد.

این شایعه باعث تضعیف روحیه مسلمانان گردید، و در مدینه پیچید و زن و مرد را نگران و گریان نمود، حتى عده‏اى از مسلمانان آن چنان خود را باختند كه از میدان گریختند، در این هنگام آیه 144 آل عمران نازل شد كه در این آیه چنین مى‏ خوانیم:

وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَ مَن یَنقَلِبْ عَلَىَ عَقِبَیْهِ فَلَن یَضُرَّ اللّهَ شَیْئًا وَ سَیَجْزِى اللّهُ الشَّاكِرِینَ؛
محمد صلى الله علیه و آله و سلم فقط فرستاده خدا است، و پیش از او، فرستادگان دیگرى نیز بودند، اگر او بمیرد یا كشته شود، شما به عقب برمى ‏گردید؟ (اسلام را رها كرده به دوران جاهلیّت و كفر بازگشت مى ‏كنید؟) و هر كس به عقب باز گردد، هرگز به خدا ضررى نمى ‏زند، خداوند به زودى شاكران مقاوم را پاداش خواهد داد.

عوامل مهم شكست‏ و درس های آموزنده قرآنی جنگ احد

جـنـگ احد در حالى پایان یافت كه تعدادى بین 65 تا هفتاد نفر از مسلمانان به شهادت رسیده، عده زیادى، از جمله پیامبر خدا (ص) زخمى شده بودند. مشركان در این نبرد 22 كشته از خود به جاى گذاردند و هیچ كدام از طرفین موفق به گرفتن اسیر نشدند. مـسـلمـانـان در جـنـگ احد به دلیل سرپیچى از فرمان پیامبر(ص ) نتوانستند، پیروزى اولیه را نگه دارند و شكست خوردند.

 از مجموع آیاتی که به موضوع جنگ احد پرداخته اند می توان به یک رشته نکاتی اشاره کرد که همگی بیانگر نتایج جنگ «احد» است که ناخواسته به دست آمده و این نکات عبارتند از:

1 ـ پیروزی و شکست از سنت های الهی است

وَ تِلْكَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاس؛ و ما این روزها [ى شكست و پیروزى ] را میان مردم مى گردانیم ." ( آل عمران آیه ی 140)
این جمله از یک سنت الهی پرده بر می دارد و آن این که قوه و قدرت غلبه و پیروزی، به صورت دایم از آن گروهی نیست و بر جبین هیچ ملتی نوشته نشده که همیشه غالب و پیروز گردند، بلکه تمام ملل جهان پیوسته دارای نشیب و فرازی بوده اند.

2 ـ بازشناسی مؤمن از منافق

نبرد «احد»، مایه ی بازشناسی مؤمن از کافر گردید زیرا پایداری در میدان نبرد و پیروی از دستور پیامبر «ص» نشانه ی ایمان و نقطه ی مقابل آن نشانه ی ضعف و یا فقدان ایمان می باشد چنانکه می فرماید:
" وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا؛ تا خدا افراد باایمان را بشناسد." (آل عمران آیه 140)

3 ـ وجود گواهان بر اعمال

در این ماجرا گروهی به آن پایه از کمال رسیده اند که بر اعمال گروه دیگر شاهد و گواه شوند و در روز رستاخیز به عنوان «شهداء الاعمال» معروف می باشند چنانکه می فرماید:
" وَ یَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ؛ و از شما گواهانى بگیرد." (آل عمران آیه 140)

4 ـ تصفیه ی مؤمنان از پلیدیها

پیش از نبرد « بدر » بسیاری از آنان خود را مؤمن خالص می پنداشتند آرزوی شهادت می کردند چنانکه می فرماید:
" وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُون؛ و همانا شما بودید كه مرگ [در میدان جنگ ] را پیش از آن كه با آن رو به رو شوید، آرزو مى كردید، ولى آن را دیدید و تماشاگر شدید [و تن به جنگ ندادید]." ( آل عمران آیه 143) ولی سرگذشت « احد » پایه ی ایمان و فداکاری آنها را آشکار ساخت و نقاط ضعف آنها را به خودشان نشان داد. گروه ی از مؤمنان در پرتو ایمان به خالص سازی خویش پرداختند و پس از تکمیل خود، در نبردهای آینده به محو کفر و کافران از محیط اسلامی اشتغال ورزیدند.
تا انسان خود را قبلاً نسازد نمی تواند جامعه را بسازد؛ از این جهت باید مدعیان ایمان در بوته ی آزمایش قرار گیرند و پایه ی ایمان آنها روشن گردد آنگاه پس از رفع عیب و نقص از جانب خود؛ به ساختن جامعه بپردازند و جمله ی (وَلِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُواْ وَیَمْحَقَ الْكَافِرِینَ؛ و تا خداوند مؤمنان را ناب و خالص گرداند و كافران را به نیستى كشاند.) ( آل عمران آیه 143) حاوی این مطلب است.

5 ـ بهشت در گرو جهاد و پایداری

ماجرای « احد » مسئله ی « بهشت در گرو جهاد و پایداری » را به نمایش گذارد عملاً تفهیم کرد که ایمان زبانی و پشت هم اندازی در مقام گفتار سودی ندارد، بلکه باید ایمان با کردار و ثبات در میدان نبرد همراه گردد، چنانکه می فرماید:
" أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ یَعْلَمَ الصَّابِرینَ؛ آیا پنداشتید كه به بهشت در آیید، در حالى كه هنوز خدا كسانى از شما را كه جهاد كردند و استقامت نمودند معلوم نداشته است؟" (آل عمران آیه 142)

6 ـ جداسازی پاکیزه از ناپاک

یکی از نتایج این نبرد جداسازی طیب (مؤمن) از خبیث (کافر یا مناطق) بود چنانکه می فرماید:"
مَّا كَانَ اللّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَى مَآ أَنتُمْ عَلَیْهِ حَتَّىَ یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَمَا كَانَ اللّهُ لِیُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَیْبِ وَلَكِنَّ اللّهَ یَجْتَبِی مِن رُّسُلِهِ مَن یَشَاء فَآمِنُواْ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ ؛ خدا بر آن نیست كه مؤمنان را به این [حالى] كه شما بر آن هستید واگذارد تا آنكه پلید را از پاك جدا كند و خدا بر آن نیست كه شما را از غیب آگاه گرداند ولى خدا از میان فرستادگانش هر كه را بخواهد بر مى‏ گزیند پس به خدا و پیامبرانش ایمان بیاورید و اگر بگروید و پرهیزگارى كنید براى شما پاداشى بزرگ خواهد بود (آل عمران آیه 179)
در این آیه اشاره می شود به اینکه خداوند برای جداسازی مومنان می توانست از وحی نیز استفاده کند ولی خواست خدا این نیست که به همه وحی نازل نماید.

تا این جا با علل و نتایج قهری شکست از نظر آیات قرآن آشنا شدیم فقط یک مطلب باقی ماند و آن مسئله ی تقویت روحیه ی سربازان واقعی اسلام است که در این نبرد شکست خودردند و عزیزانی را از دست دادند، تقویتی که نتیجه ی آن این باشد که خود را نبازند و به اصطلاح از این شکست ظاهری، شکست روحی نخورند.

تقویت روحیه ها

شکست و پیروزی دو پدیده ی اجتماعی است که یک رشته آثار روانی خاصی را به دنبال دارند، پیروزی، ارج و منزلت گروه پیروز را بالا می برد، و معایب آنها را تحت پوشش خود مستور می دارد. و به خاطر عظمت و عزتی که از این طریق نصیب آنان می گردد دیگر کسی به فکر نقاط ضعف دیرینه ی آنان نبوده و همه ی نقاط زندگی آنان نقاط قوت تلقی می گردد. اگر پیروزی چنین اثری را به دنبال دارد شکست نیز دارای اثر مقابل است در این حالت نه تنها عیوب افراد فراموش نمی شود، بلکه چیزهایی نیز بر این افزوده می شود و اشکال تراشی هایی بی اساس نیز صورت می گیرد.

قرآن با این اندیشه ی باطل از دو طریق مبارزه می کند:

الف: استواری آیین بستگی به حیات پیامبر ندارد

حقانیت و استواری آیینی بستگی به حیات و پیروزی آورنده ی آن ندارد، پیامبر « ص » در این رهگذر پیام آوری نیست، و نباید اندیشه ی مرگ او، سبب بازگشت گروندگان، به عصر جاهلیت گردد و اگر استواری آیین از طیق دلیل و برهان ثابت گردیده هیچ پدیده ای نمی تواند به آن آسیب برساند.

ب: مرگ یک سنت الهی است

مرگ و فناء موجودات امکانی از سنت های قطعی الهی است و هر موجودی برای خود سرنوشتی دارد و برای هر انسانی اجل و حیات محدودی می باشد که از آن تجاوز نمی کند و پیامبر نیز یک موجود ممکن است ک باید راه را طی کند چنانکه می فرماید:
" وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِی الشَّاكِرینَ؛ و هیچ كس را نرسد كه بى اذن خدا بمیرد، كه این سرنوشتى مدّت دار و معین است. و هر كه پاداش دنیا خواهد از آن به او مى دهیم، و هر كه پاداش آخرت خواهد [نیز] از آنش مى دهیم و زودا كه شاكران را پاداش دهیم." (آل عمران آیه 145)

ج: نبرد همراه ناملایمات است

هیچ نبردی خالی از ناملایمات نمی باشد و به اصطلاح در جنگ حلوا پخش نمی کنند، و اگر شما زخمی شدید و کشته دادید. دشمن نیز زخمی داشته و کشته داده است،  چنانکه می فرماید:
" إِنْ یَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ؛ اگر به شما زخمى رسید، آن گروه را نیز زخمى همانند آن رسیده است." ( آل عمران آیه 140 )


برگرفته از کتاب قصه‏هاى قرآن به قلم روان‏ (محمد محمدى اشتهاردى‏)
آیات سوره آل عمران از قرآن کریم
ارزیابی سیاسی و نظامی جنگهای پیامبر ؛ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه
 تاریخ ابن اثیر

گردآورنده: پایگاه قرآنی کلام الهی
سامان سوهانیان




نوع مطلب : پیامبران، 
برچسب ها : جنگ احد، داستان زندگی حضرت محمد، دلاوری امام علی (ع)، عوامل مهم شكست‏ و درس های آموزنده قرآنی جنگ احد، اطلاعات جنگ احد،